Dasturlash tillari

Kompyuter faqat 0 va 1 ni tushunsa, biz unga qanday qilib buyruq beramiz? Javob — dasturlash tillari. Bu darsda ular qanday ishlashini va nega biz aynan Python va JavaScript'ni tanlaganimizni bilib olasiz.

Mashina kodi — protsessorning ona tili

Protsessor tushunadigan yagona til — mashina kodi: 0 va 1 lardan iborat buyruqlar. Masalan, «ikki sonni qo'sh» buyrug'i protsessor uchun taxminan shunday ko'rinadi:

10110000 00000101
00000100 00000011

Birinchi kompyuterlarni (1940–1950-yillar) aynan shunday dasturlashgan. Bu juda qiyin, sekin va xatoga moyil ish edi: bitta 0 ni 1 bilan adashtirib qo'ysangiz, butun dastur buziladi.

Dasturlash tillari — odam va kompyuter o'rtasidagi ko'prik

Ish osonlashishi uchun olimlar odam tiliga yaqinroq dasturlash tillarini o'ylab topishdi. Ularda buyruqlar inglizcha so'zlar va matematik belgilar bilan yoziladi. Hozir dunyoda yuzlab dasturlash tillari bor.

Bir xil vazifani — ekranga «Salom!» yozuvini chiqarishni — turli tillarda yozib ko'raylik:

C tilida:

#include <stdio.h>

int main() {
    printf("Salom!\n");
    return 0;
}

Java tilida:

public class Main {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("Salom!");
    }
}

Python tilida:

print("Salom!")

Farqni ko'ryapsizmi? Python'da bir xil ish bitta qatorda bajariladi va kod deyarli oddiy gapdek o'qiladi: «print — chop et: Salom!».

Tarjimon kerak: kompilyator va interpretator

Dasturchi yozgan matn — dastlabki kod (inglizcha source code) — protsessor uchun tushunarsiz. Uni mashina kodiga tarjima qiladigan maxsus dastur kerak. Bunday tarjimonlar ikki xil bo'ladi:

Python — interpretatsiya qilinadigan til. Shuning uchun biz kodni yozib, darhol natijasini ko'ra olamiz. Bu saytdagi «Ishga tushirish» tugmasi ham brauzer ichidagi Python interpretatoriga kodingizni yuboradi.

Mashhur tillar va ular nima uchun ishlatiladi

Bu darslikdagi tillar

Darslikda ikki yo'nalish bor va har birida o'z tili ishlatiladi.

Python

• Oddiy va o'qilishi oson. Python kodi ingliz tilidagi gaplarga o'xshaydi. Ortiqcha belgilar kam.
• Ko'p sohada ishlatiladi. Sun'iy intellekt, ma'lumotlar tahlili, Telegram botlar, avtomatlashtirish, ilmiy hisob-kitoblar.
• Ulkan hamjamiyat va tayyor kutubxonalar. Ko'p vazifalar uchun tayyor kod allaqachon yozilgan.

Python'ni gollandiyalik dasturchi Gvido van Rossum yaratgan. Uning birinchi versiyasi 1991-yilda e'lon qilingan. Qizig'i, til ilon nomi bilan emas, balki muallif yaxshi ko'rgan «Monty Python» britaniya komediya shousi sharafiga shunday atalgan.

Veb-sahifa tillari: HTML, CSS va JavaScript

Brauzerda ochiladigan har bir sayt uch xil «til»dan quriladi:

• HTML — sahifaning tuzilishi: sarlavhalar, matn, rasmlar, tugmalar. Bu dasturlash tili emas, balki belgilash tili: u nima qilishni emas, sahifada nima borligini aytadi.
• CSS — sahifaning ko'rinishi: ranglar, shriftlar, joylashuv. Bu — uslublar tili.
• JavaScript — sahifaning harakati: tugma bosilganda nimadir sodir bo'lishi, hisob-kitob, ma'lumot yuklash. Bu esa haqiqiy dasturlash tili va u brauzerning o'zida ishlaydi.

JavaScript'ni 1995-yilda Brendan Ayk atigi 10 kunda yaratgan. Bugun u dunyodagi eng ko'p ishlatiladigan dasturlash tili: deyarli har bir saytda bor. Python'dagi print("Salom!") JavaScript'da shunday yoziladi:

console.log("Salom!");

Ko'rib turganingizdek, tillar o'xshash: buyruq nomi, qavslar va qo'shtirnoq ichidagi matn. Bir tilni o'rgansangiz, ikkinchisi ancha oson bo'ladi. Qaysi yo'nalishdan boshlash haqida 1-darsda batafsil gaplashganmiz.

Sintaksis: dasturlash tilining «grammatikasi»

Har bir tilning o'z yozish qoidalari bor. O'zbek tilida «Men maktabga boraman» deyiladi, «Maktabga men boraman men» esa g'alati eshitiladi — lekin odam baribir tushunadi. Dasturlash tilining yozish qoidalari sintaksis deyiladi va kompyuter ularga qat'iy rioya qiladi: bitta belgi noto'g'ri bo'lsa ham, u kodni tushunmaydi.

Quyidagi kodni ishga tushiring. Keyin print so'zini Print ga (katta harf bilan) o'zgartirib, yana ishga tushiring:

print("Python katta va kichik harflarni farqlaydi.")

Python xato haqida xabar beradi. Bu juda normal holat! Xatolar — dasturchining kundalik hamrohi. Muhimi — ularni o'qishni va tuzatishni o'rganish. Bu saytdagi muharrir har bir xato ostida uning sababini o'zbek tilida tushuntirib beradi.

O'zingizni sinang