Terminal bilan tanishuv

Filmlarda xakerlar qora ekranga tez-tez nimadir yozishadi. Bu — terminal. Qo'rqinchli ko'rinsa ham, aslida u oddiy vosita: kompyuterga sichqoncha bilan emas, matn bilan buyruq berish. Har bir dasturchi uni kundalik ishlatadi va bu darsdan keyin siz ham undan bemalol foydalanasiz.

Bu darsda

Terminal nima va u nima uchun kerak
Terminalni Windows, macOS, Linux va VS Code'da ochish
Terminal satrini «o'qish»
Eng kerakli buyruqlar: papkalar bo'ylab yurish, papka yaratish, dastur ishga tushirish
Vaqtni tejaydigan usullar va xavfsizlik qoidalari

Terminal nima?

Kompyuter bilan ikki xil «gaplashish» mumkin:

Grafik interfeys — oynalar, tugmalar, belgilar. Sichqoncha bilan bosasiz.
Buyruqlar satri (terminal, konsol) — buyruqni so'z bilan yozib, Enter bosasiz.

Grafik interfeys — restorandagi rasmli menyu: faqat rasmda bor taomni tanlay olasiz. Terminal esa oshpaz bilan to'g'ridan-to'g'ri gaplashishdek: «Palovni kamroq yog' bilan, sabzini ko'proq qilib bering» — istalgan aniq buyruqni berish mumkin. Faqat oshpazning tilini bilish kerak.

Dasturchiga terminal nima uchun kerak?

Dasturlarni ishga tushirish: python salom.py.
Kutubxonalar o'rnatish: pip install requests.
Git bilan ishlash, saytni internetga joylash, serverlarni boshqarish.
Ko'p ishlar terminalda tezroq: masalan, 100 ta papkani bitta buyruq bilan yaratish.

Terminalni ochish

Tizim	Qanday ochiladi
Windows	`Win` tugmasini bosib, `Terminal` (yoki `PowerShell`) deb yozing va `Enter` bosing
macOS	`Cmd` + `Space`, so'ng `Terminal` deb yozing
Linux	`Ctrl` + `Alt` + `T`
VS Code	`Ctrl` + ` yoki menyudan Terminal → New Terminal

Eng qulay yo'l — VS Code ichidagi terminal. U avtomatik ravishda ochiq loyiha papkangizda ochiladi, ya'ni papkalar bo'ylab yurish ham shart emas. Bu darslikda asosan shu terminaldan foydalanamiz.

Terminal satrini o'qish

Terminal ochilganda unda shunday satr ko'rinadi:

Windows PowerShell

PS C:\Users\Aziz\Documents\dasturlash> python --version
Python 3.14.0
PS C:\Users\Aziz\Documents\dasturlash> ▌1234

Windows'dagi PowerShell terminali.

1PS — siz PowerShell'da ekaningizni bildiradi.
2Joriy papka — terminal hozir «turgan» joy. Buyruqlar shu papkaga nisbatan bajariladi.
3> belgisidan keyin buyruq yoziladi va Enter bosiladi. Biz Python versiyasini so'radik.
4Buyruq natijasi chiqqach, terminal yangi buyruqni kutadi.

macOS va Linux'da satr biroz boshqacha, lekin ma'nosi xuddi shunday: kim, qayerda va $ yoki % belgisidan keyin buyruq.

aziz@MacBook dasturlash % python3 --version

Eng kerakli buyruqlar

Quyidagi buyruqlarning ko'pchiligi Windows PowerShell'da ham, macOS va Linux'da ham bir xil ishlaydi:

Buyruq	Nima qiladi	Misol
`pwd`	Hozir qaysi papkada ekanimni ko'rsat (print working directory)	`pwd`
`ls`	Joriy papkadagi fayl va papkalar ro'yxati (list). Windows'da `dir` ham ishlaydi	`ls`
`cd papka`	Papkaga kirish (change directory)	`cd python`
`cd ..`	Bir papka yuqoriga chiqish	`cd ..`
`mkdir nom`	Yangi papka yaratish (make directory)	`mkdir loyiha`
`clear`	Terminal ekranini tozalash (Windows'da `cls` ham)	`clear`
`code .`	Joriy papkani VS Code'da ochish	`code .`
`python fayl.py`	Python dasturini ishga tushirish (macOS/Linux'da `python3`)	`python salom.py`

Yangi bo'sh fayl yaratish buyrug'i tizimga qarab farq qiladi: macOS va Linux'da touch salom.py, Windows PowerShell'da ni salom.py (New-Item qisqartmasi). Lekin fayllarni VS Code'ning Explorer bo'limida yaratish odatda qulayroq.

Amaliy misol

Terminal orqali yangi loyiha papkasini yaratib, uni VS Code'da ochamiz. Har bir qatorni o'zingiz yozib ko'ring (# dan keyingi izohni yozmang):

Terminal

PS C:\Users\Aziz> cd Documents          # "Hujjatlar" papkasiga kiramiz
PS C:\Users\Aziz\Documents> mkdir mening-saytim    # yangi papka

    Directory: C:\Users\Aziz\Documents

Mode        LastWriteTime   Length Name
----        -------------   ------ ----
d----   18.10.2026  14:02          mening-saytim

PS C:\Users\Aziz\Documents> cd mening-saytim       # unga kiramiz
PS C:\Users\Aziz\Documents\mening-saytim> code .   # VS Code'da ochamiz

Terminal orqali papka yaratish va uni VS Code'da ochish.

Oxirgi buyruqdan keyin VS Code ochiladi va unda mening-saytim papkasi tayyor turadi. code . dagi nuqta — «joriy papka» degani (5-darsni eslang).

Vaqtni tejaydigan usullar

Tab — avtomatik to'ldirish. Papka yoki fayl nomining boshini yozib (cd mening), Tab ni bosing — terminal qolganini o'zi yozadi. Bu yozish xatolaridan ham saqlaydi.
↑ — oldingi buyruq. Yuqoriga strelka avvalgi buyruqlarni birma-bir qaytaradi. Bir buyruqni qayta-qayta yozish shart emas.
Ctrl + C — to'xtatish. Ishlab turgan dasturni (masalan, cheksiz siklni) to'xtatadi.
Bo'sh joyli nomlar — qo'shtirnoqqa olinadi: cd "Mening papkam". Shuning uchun nomlarda bo'sh joy ishlatmaslik yaxshiroq.

Terminalda nusxalash va joylashtirish: Windows Terminal va VS Code terminalida odatdagi Ctrl + C / Ctrl + V ishlaydi (matn belgilangan bo'lsa, Ctrl + C nusxa oladi). macOS'da Cmd + C / Cmd + V. Linux terminalida esa Ctrl + Shift + C / V.

Ko'p uchraydigan xabarlar

Xabar	Ma'nosi va yechimi
`... is not recognized as the name of a cmdlet` yoki `command not found`	Bunday buyruq topilmadi. Yozilishini tekshiring. Agar `python` yoki `code` topilmasa — dastur o'rnatilmagan yoki o'rnatishda «Add to PATH» belgilanmagan.
`Cannot find path ...` yoki `No such file or directory`	Bunday papka yoki fayl yo'q. `ls` bilan joriy papkada nima borligini ko'ring — balki boshqa papkadasiz.
`Permission denied` / `Access is denied`	Ruxsat yo'q. Tizim papkalarida emas, o'z papkangizda (Hujjatlar) ishlang.

Xavfsizlik qoidasi

Terminal kuchli vosita — u siz bergan buyruqni so'roqsiz bajaradi, «Savatcha» ham yo'q. Shuning uchun: ma'nosini tushunmagan buyruqni hech qachon ishga tushirmang, ayniqsa internetdan yoki notanish odamdan olingan bo'lsa. rm, del, format, sudo so'zlari bor buyruqlarga alohida ehtiyot bo'ling: ular fayllarni butunlay o'chirishi yoki tizimni o'zgartirishi mumkin.

Mashq

Amaliy topshiriq Terminalda sayohat

VS Code'da dasturlash papkangizni oching va Ctrl + ` bilan terminalni oching.
pwd bilan qayerda ekaningizni bilib oling.
mkdir mashq bilan papka yarating va ls bilan u paydo bo'lganini tekshiring.
cd mashq bilan unga kiring, keyin cd .. bilan qaytib chiqing.
cd ma deb yozib, Tab ni bosing — nima bo'ldi?
↑ tugmasi bilan oldingi buyruqlaringizni ko'rib chiqing.

O'zingizni sinang

Qaysi buyruq bir papka yuqoriga chiqaradi?

cd /
ls
cd ..
mkdir ..

To'g'ri. .. — yuqoridagi papka.

code . buyrug'i nima qiladi?

Joriy papkani VS Code'da ochadi
Kodni ishga tushiradi
Barcha fayllarni o'chiradi
Yangi papka yaratadi

To'g'ri. Buning uchun VS Code o'rnatilganda «Add to PATH» belgilangan bo'lishi kerak.

Fayl nomini terminalda tez yozib tugatish uchun qaysi tugma bosiladi?

Esc
Ctrl + C
Space
Tab

To'g'ri. Ctrl + C esa ishlab turgan dasturni to'xtatadi.

Internetdan topilgan, ma'nosini bilmagan buyruqni nima qilish kerak?

Darhol ishga tushirib ko'rish
Avval uning ma'nosini aniqlash; tushunmaguncha ishga tushirmaslik
sudo qo'shib ishga tushirish
Do'stlarga yuborish

To'g'ri. Terminal buyruqni so'roqsiz bajaradi va o'chirilgan narsani qaytarib bo'lmasligi mumkin.

Xulosa

Terminal — kompyuterga matnli buyruq berish vositasi. Dasturchilar uni dastur ishga tushirish, kutubxona o'rnatish va Git uchun ishlatadi.
Eng qulayi — VS Code ichidagi terminal: Ctrl + `.
Asosiy buyruqlar: pwd, ls, cd, cd .., mkdir, clear, code ..
Tab — avtomatik to'ldirish, ↑ — oldingi buyruq, Ctrl + C — to'xtatish.
Tushunmagan buyruqni hech qachon ishga tushirmang.