Shartlar: if, elif, else

Endi dasturimiz savol bera oladi. Navbat — javobga qarab turlicha harakat qilishga. Bu darsda dasturga qaror qabul qilishni o'rgatamiz — bu algoritmning ikkinchi «g'ishti», ya'ni tanlash.

if — «agar»

if (inglizcha «agar») kalit so'zidan keyin shart yoziladi. Shart True bo'lsa, uning ostidagi kod bajariladi, False bo'lsa — tashlab o'tiladi:

harorat = 35

if harorat > 30:
    print("Bugun juda issiq!")
    print("Ko'proq suv iching.")

print("Ob-havo ma'lumoti tugadi.")

Bugun juda issiq!
Ko'proq suv iching.
Ob-havo ma'lumoti tugadi.

harorat ni 20 ga o'zgartirib, yana ishga tushiring. Endi faqat oxirgi qator chiqadi, chunki shart bajarilmadi.

Bu kodda ikkita muhim narsa bor:

1. Shartdan keyin ikki nuqta : qo'yiladi.
2. Shart bajarilganda ishlaydigan qatorlar 4 ta bo'sh joy ichkariga surilgan.

Chekinish — Python'ning eng muhim qoidasi

Qator boshidagi bo'sh joylar chekinish (inglizcha indentation) deyiladi. Ko'p tillarda u faqat chiroy uchun, Python'da esa majburiy: aynan chekinish qaysi qatorlar if ga tegishli ekanini ko'rsatadi.

Bir xil chekinishdagi ketma-ket qatorlar blok hosil qiladi. Yuqoridagi misolda ikkita print() — if bloki. Oxirgi print() esa chekinishsiz, demak u if ga tegishli emas va har doim bajariladi.

else — «aks holda»

Shart bajarilmaganda boshqa ish qilish kerak bo'lsa, else ishlatiladi. U if bilan bir xil chekinishda yoziladi va undan keyin ham ikki nuqta qo'yiladi:

son = int(input("Son kiriting: "))

if son % 2 == 0:
    print(son, "— juft son")
else:
    print(son, "— toq son")

Son kiriting: 7
7 — toq son

Bu yerda ikki yo'ldan faqat bittasi bajariladi: yo if bloki, yo else bloki. Ikkalasi birga hech qachon ishlamaydi.

elif — bir nechta variant

Ba'zan ikki emas, ko'proq variant bo'ladi. Buning uchun elif (else if — «aks holda, agar») ishlatiladi. Masalan, 100 ballik tizimda baho qo'yish:

ball = int(input("Ballingiz: "))

if ball >= 86:
    print("Baho: 5 (a'lo)")
elif ball >= 71:
    print("Baho: 4 (yaxshi)")
elif ball >= 56:
    print("Baho: 3 (qoniqarli)")
else:
    print("Baho: 2 (qoniqarsiz)")

Ballingiz: 78
Baho: 4 (yaxshi)

Python shartlarni yuqoridan pastga tekshiradi va birinchi rost shartning blokini bajaradi. Qolganlari tekshirilmaydi ham. 78 ball uchun: 78 >= 86? Yo'q. 78 >= 71? Ha — «4 (yaxshi)» chiqadi va shu bilan tamom.

Tartib muhim! Shartlarni teskari yozsak, nima bo'lishini o'ylab ko'ring:

ball = 95

if ball >= 56:
    print("Baho: 3")
elif ball >= 86:
    print("Baho: 5")

95 ball uchun «3» chiqdi, chunki birinchi shart (95 >= 56) allaqachon rost. Katta qiymatlarni tekshiradigan shartlar oldin turishi kerak.

Shartlarni birlashtirish

O'tgan darsdagi and, or, not bu yerda ham ishlaydi. Masalan, kinoteatr chiptasi narxi:

yosh = int(input("Yoshingiz: "))

if yosh < 7:
    narx = 0
elif yosh < 18 or yosh >= 60:
    narx = 25000
else:
    narx = 50000

if narx == 0:
    print("Siz uchun kirish bepul!")
else:
    print(f"Chipta narxi: {narx} so'm")

Ichma-ich shartlar

Bir shartning ichida boshqa shart bo'lishi mumkin. Bunda ichki blok yana 4 ta bo'sh joy suriladi:

login = input("Login: ")
parol = input("Parol: ")

if login == "admin":
    if parol == "12345":
        print("Xush kelibsiz!")
    else:
        print("Parol noto'g'ri.")
else:
    print("Bunday foydalanuvchi yo'q.")

Ichma-ich shartlar ko'payib ketsa, kodni o'qish qiyinlashadi. Ko'pincha ularni and bilan birlashtirish mumkin.

Bo'sh va bo'sh emas qiymatlar

Shart sifatida faqat True/False emas, istalgan qiymat ishlatilishi mumkin. Bo'sh satr "" va 0 soni yolg'on hisoblanadi, qolgan barcha satr va sonlar esa rost:

ism = input("Ismingiz (bo'sh qoldirsa ham bo'ladi): ")

if ism:
    print(f"Salom, {ism}!")
else:
    print("Salom, mehmon!")

Ko'p uchraydigan xatolar

1. Ikki nuqtani unutish:

yosh = 20
if yosh >= 18
    print("Kattalar uchun")

2. Chekinishni unutish:

yosh = 20
if yosh >= 18:
print("Kattalar uchun")

3. == o'rniga = yozish:

yosh = 20
if yosh = 18:
    print("Yangi voyaga yetgan")

Har birini ishga tushiring, xato xabarini o'qing va tuzating. Python = xatosini topganda hatto Maybe you meant '==' ...? («balki == demoqchimidingiz?») deb maslahat beradi.

Mashqlar

son = -4

son = -4
if son > 0:
    print("musbat")
elif son < 0:
    print("manfiy")
else:
    print("nol")

a = 17
b = 42
c = 29

a = 17
b = 42
c = 29
eng_katta = a
if b > eng_katta:
    eng_katta = b
if c > eng_katta:
    eng_katta = c
print(eng_katta)

km = 8

km = 8
if km <= 3:
    narx = 10000
else:
    narx = 10000 + (km - 3) * 2500
print(f"Narx: {narx} so'm")

a = 3
b = 4
c = 8

a = 3
b = 4
c = 8
if a + b > c and a + c > b and b + c > a:
    print("Mumkin")
else:
    print("Mumkin emas")

O'zingizni sinang

x = 10
if x > 5:
    print("A")
elif x > 8:
    print("B")
else:
    print("C")

x = 3
if x > 5:
    print("katta")
print("tugadi")