while sikli

Kompyuterning eng kuchli tomoni — bir xil ishni charchamasdan million marta takrorlay olishi. Bu darsda algoritmning uchinchi «g'ishti» — takrorlash bilan tanishamiz.

Nega sikl kerak?

Tasavvur qiling, ekranga 1 dan 5 gacha sonlarni chiqarish kerak. Buni shunday qilish mumkin:

print(1)
print(2)
print(3)
print(4)
print(5)

Lekin 1 dan 1000 gacha bo'lsa-chi? Ming qator yozasizmi? Albatta yo'q. Buning uchun sikl (inglizcha loop) bor — kodning bir qismini ko'p marta takrorlaydigan tuzilma.

while — «...ekan, takrorla»

while (inglizcha «...ekan», «...gan paytda») sikli shart rost bo'lib turgan ekan, o'z blokini qayta-qayta bajaradi. Yozilishi if ga juda o'xshaydi:

i = 1
while i <= 5:
    print(i)
    i = i + 1
print("Tugadi!")

1
2
3
4
5
Tugadi!

Python bu kodni shunday bajaradi:

1. Shartni tekshiradi: i <= 5?
2. Agar rost bo'lsa — blokni bajaradi (sonni chiqaradi va i ni 1 ga oshiradi), keyin yana 1-qadamga qaytadi.
3. Agar yolg'on bo'lsa — sikldan chiqadi va blokdan keyingi kodga o'tadi.

Siklning bir marta aylanishi iteratsiya deyiladi. Har bir iteratsiyani jadvalda kuzatib chiqaylik:

Endi 5 ni 1000 ga almashtirib ko'ring — atigi bitta raqamni o'zgartirib, ming qator natija olasiz!

Cheksiz sikl

Agar sikl ichida shartga ta'sir qiladigan narsa o'zgarmasa, shart hech qachon yolg'on bo'lmaydi va sikl abadiy davom etadi:

i = 1
while i <= 5:
    print(i)
    # i = i + 1  qatorini unutdik!

Bu kodda i doim 1 bo'lib qoladi va dastur to'xtovsiz «1» chiqaraveradi. Bu saytdagi muharrir bunday dasturni o'zi to'xtatadi. Kompyuterdagi Python'da esa cheksiz siklni Ctrl + C tugmalari bilan to'xtatasiz.

Yig'indini hisoblash

Sikllar ko'pincha biror narsani yig'ish uchun ishlatiladi. Buning uchun sikldan oldin qiymati 0 bo'lgan «yig'uvchi» o'zgaruvchi yaratiladi:

yigindi = 0
i = 1
while i <= 100:
    yigindi += i
    i += 1
print("1 dan 100 gacha sonlar yig'indisi:", yigindi)

1 dan 100 gacha sonlar yig'indisi: 5050

Teskari sanash

Hisoblagich kamayib borishi ham mumkin:

soniya = 5
while soniya > 0:
    print(soniya, "...")
    soniya -= 1
print("Start!")

Foydalanuvchi to'g'ri javob berguncha

while ning eng foydali qo'llanishlaridan biri — nechta takrorlash kerakligi oldindan noma'lum bo'lganda. Masalan, foydalanuvchi to'g'ri parol kiritguncha so'rab turish:

parol = ""
while parol != "python":
    parol = input("Parolni kiriting: ")
print("Kirish ruxsat etildi!")

Parolni kiriting: salom
Parolni kiriting: parol
Parolni kiriting: python
Kirish ruxsat etildi!

Sikldan oldin parol = "" deb yozdik, aks holda birinchi tekshiruvda parol o'zgaruvchisi hali mavjud bo'lmasdi.

break — sikldan darhol chiqish

break (inglizcha «uzish») buyrug'i siklni shart qanday bo'lishidan qat'i nazar darhol to'xtatadi. Ko'pincha u while True — «doimo takrorla» bilan birga ishlatiladi:

jami = 0
while True:
    son = int(input("Son kiriting (tugatish uchun 0): "))
    if son == 0:
        break
    jami += son
print("Jami:", jami)

Son kiriting (tugatish uchun 0): 12
Son kiriting (tugatish uchun 0): 8
Son kiriting (tugatish uchun 0): 0
Jami: 20

while True o'z-o'zidan cheksiz sikl, lekin ichidagi break unga chiqish yo'lini beradi.

continue — keyingi iteratsiyaga o'tish

continue («davom et») joriy iteratsiyaning qolgan qismini tashlab, darhol keyingisiga o'tadi:

i = 0
while i < 10:
    i += 1
    if i % 3 == 0:
        continue      # 3 ga bo'linadigan sonlarni tashlab o'tamiz
    print(i, end=" ")

1 2 4 5 7 8 10

Amaliy misol: raqamlar soni

Sonni 10 ga butun bo'lib borsak, har safar oxirgi raqami «tushib qoladi». Shu usulda sonning nechta raqamdan iboratligini sanaymiz:

son = 2026
raqamlar = 0
while son > 0:
    son = son // 10
    raqamlar += 1
print("Raqamlar soni:", raqamlar)

Mashqlar

i = 2

i = 2
while i <= 20:
    print(i)
    i += 2

n = 6

n = 6
natija = 1
i = 1
while i <= n:
    natija *= i
    i += 1
print(natija)

son = 98765

son = 98765
yigindi = 0
while son > 0:
    yigindi += son % 10
    son //= 10
print(yigindi)

omonat = 1000000
yillar = 0

omonat = 1000000
yillar = 0
while omonat <= 2000000:
    omonat *= 1.2
    yillar += 1
print(yillar)

# Kodingizni shu yerga yozing

urinish = 0
while urinish < 3:
    parol = input("Parol: ")
    urinish += 1
    if parol == "python":
        print("Xush kelibsiz!")
        break
    print(f"Noto'g'ri. Qolgan urinishlar: {3 - urinish}")

if parol != "python":
    print("Hisob bloklandi.")

Parol: abc
Noto'g'ri. Qolgan urinishlar: 2
Parol: 123
Noto'g'ri. Qolgan urinishlar: 1
Parol: python
Xush kelibsiz!

O'zingizni sinang

i = 0
while i < 3:
    print("Salom")
    i += 1

n = 10
while n > 0:
    print(n)