Ro'yxatlar (list)

Sinfda 30 ta o'quvchi bo'lsa, ularning baholarini 30 ta alohida o'zgaruvchida saqlaysizmi? baho1, baho2, ..., baho30? Albatta yo'q. Buning uchun Python'da ro'yxatlar bor — eng ko'p ishlatiladigan ma'lumot tuzilmasi.

Ro'yxat yaratish

Ro'yxat (inglizcha list) — qiymatlarning tartiblangan to'plami. U kvadrat qavslar [ ] ichida yoziladi, elementlar vergul bilan ajratiladi:

mevalar = ["olma", "anor", "uzum", "behi"]
baholar = [5, 4, 5, 3, 4]
aralash = ["Ali", 17, True, 1.75]
bosh = []

print(mevalar)
print(baholar)
print(len(mevalar))

['olma', 'anor', 'uzum', 'behi']
[5, 4, 5, 3, 4]
4

Ro'yxatda istalgan turdagi qiymatlar bo'lishi mumkin, hatto aralash holda ham. Lekin amalda odatda bir xil turdagi narsalar saqlanadi: ismlar ro'yxati, narxlar ro'yxati va hokazo.

Indekslar

Ro'yxat elementlariga xuddi satrdagi belgilarga murojaat qilgandek, indeks orqali murojaat qilinadi. Indekslar yana 0 dan boshlanadi:

mevalar = ["olma", "anor", "uzum", "behi"]
print(mevalar[0])
print(mevalar[2])
print(mevalar[-1])
print(mevalar[1:3])

olma
uzum
behi
['anor', 'uzum']

Kesmalar ham satrlardagidek ishlaydi va yangi ro'yxat qaytaradi.

Elementni o'zgartirish

Satrdan farqli o'laroq, ro'yxatni o'zgartirish mumkin. Indeks orqali elementga yangi qiymat beriladi:

mevalar = ["olma", "anor", "uzum"]
mevalar[0] = "nok"
print(mevalar)

['nok', 'anor', 'uzum']

Qo'shish va o'chirish

navbat = ["Aziz", "Bekzod"]

navbat.append("Dilnoza")       # oxiriga qo'shildi
print(navbat)

navbat.insert(0, "Kamola")     # boshiga qo'shildi
print(navbat)

navbat.remove("Bekzod")        # nomi bo'yicha o'chirildi
print(navbat)

birinchi = navbat.pop(0)       # birinchisi navbatdan chiqdi
print(birinchi, "xizmat ko'rsatildi")
print(navbat)

['Aziz', 'Bekzod', 'Dilnoza']
['Kamola', 'Aziz', 'Bekzod', 'Dilnoza']
['Kamola', 'Aziz', 'Dilnoza']
Kamola xizmat ko'rsatildi
['Aziz', 'Dilnoza']

Ro'yxatda yo'q elementni remove() qilsangiz, ValueError chiqadi. Shuning uchun avval in bilan tekshirish foydali:

mevalar = ["olma", "anor", "uzum"]
if "banan" in mevalar:
    mevalar.remove("banan")
else:
    print("Ro'yxatda banan yo'q")

Ro'yxat bo'ylab sikl

for sikli ro'yxat bilan juda tabiiy ishlaydi — har bir element uchun bir marta:

shaharlar = ["Toshkent", "Samarqand", "Buxoro", "Xiva"]
for shahar in shaharlar:
    print(f"{shahar} — {len(shahar)} ta harf")

enumerate() — tartib raqami bilan

Element bilan birga uning tartib raqami ham kerak bo'lsa, enumerate() ishlatiladi. Ikkinchi argument raqamlash nechadan boshlanishini bildiradi:

vazifalar = ["Non olish", "Dars qilish", "Sport bilan shug'ullanish"]
for raqam, vazifa in enumerate(vazifalar, 1):
    print(f"{raqam}. {vazifa}")

1. Non olish
2. Dars qilish
3. Sport bilan shug'ullanish

Sonli ro'yxatlar bilan ishlash

Sonlardan iborat ro'yxatlar uchun tayyor funksiyalar bor:

baholar = [5, 4, 5, 3, 4, 5]
print("Soni:", len(baholar))
print("Yig'indisi:", sum(baholar))
print("Eng yuqori:", max(baholar))
print("Eng past:", min(baholar))
print("O'rtacha:", round(sum(baholar) / len(baholar), 2))
print("Nechta besh:", baholar.count(5))

Soni: 6
Yig'indisi: 26
Eng yuqori: 5
Eng past: 3
O'rtacha: 4.33
Nechta besh: 3

Saralash

Ro'yxatni tartiblashning ikki usuli bor:

• royxat.sort() — ro'yxatning o'zini saralaydi.
• sorted(royxat) — asl ro'yxatga tegmasdan, yangi saralangan ro'yxat qaytaradi.

sonlar = [42, 7, 19, 3, 25]
print(sorted(sonlar))
print(sonlar)            # asl ro'yxat o'zgarmadi

sonlar.sort(reverse=True)
print(sonlar)            # endi o'zi kamayish tartibida

ismlar = ["Zafar", "Anvar", "Malika"]
ismlar.sort()
print(ismlar)

[3, 7, 19, 25, 42]
[42, 7, 19, 3, 25]
[42, 25, 19, 7, 3]
['Anvar', 'Malika', 'Zafar']

reverse() metodi esa ro'yxatni saralamasdan, shunchaki teskari tartibga o'giradi.

Ro'yxatni to'ldirish

Ko'pincha ro'yxat bo'sh holda yaratiladi va sikl ichida to'ldiriladi:

xaridlar = []
while True:
    narsa = input("Nima olish kerak? (tugatish uchun bo'sh qoldiring): ")
    if narsa == "":
        break
    xaridlar.append(narsa)

print(f"\nXaridlar ro'yxati ({len(xaridlar)} ta):")
for i, narsa in enumerate(xaridlar, 1):
    print(f"{i}. {narsa}")

Satrdan ro'yxatga va aksincha

9-darsdagi split() satrdan ro'yxat yasaydi, join() esa aksincha. Bu ko'pincha birga ishlatiladi:

gap = "Python o'rganish juda qiziqarli"
sozlar = gap.split()
print(sozlar)
print(len(sozlar), "ta so'z")
print(" ".join(sozlar[::-1]))

Diqqat: ro'yxatni nusxalash

Bu tuzoqqa deyarli hamma bir marta tushadi:

a = [1, 2, 3]
b = a
b.append(4)
print("a:", a)
print("b:", b)

a: [1, 2, 3, 4]
b: [1, 2, 3, 4]

Biz faqat b ga qo'shdik, lekin a ham o'zgardi! Sababi: b = a yangi ro'yxat yaratmaydi — u xuddi o'sha ro'yxatga ikkinchi nom beradi. Ikkala yorliq bitta qutiga yopishtirilgan. Haqiqiy nusxa kerak bo'lsa, copy() ishlating:

a = [1, 2, 3]
b = a.copy()
b.append(4)
print("a:", a)
print("b:", b)

sonlar = [1, 2, 3, 4, 5]
kvadratlar = [son ** 2 for son in sonlar]
print(kvadratlar)

Mashqlar

A'lo baholar: 3
O'rtacha: 4.33

baholar = [5, 4, 3, 5, 5, 4]

baholar = [5, 4, 3, 5, 5, 4]
print("A'lo baholar:", baholar.count(5))
print("O'rtacha:", round(sum(baholar) / len(baholar), 2))

haroratlar = [23, 31, 28, 35, 19, 30, 27]

haroratlar = [23, 31, 28, 35, 19, 30, 27]
eng_katta = haroratlar[0]
for t in haroratlar:
    if t > eng_katta:
        eng_katta = t
print(eng_katta)

sonlar = [12, 7, 3, 18, 21, 40, 5]
juftlar = []

sonlar = [12, 7, 3, 18, 21, 40, 5]
juftlar = []
for son in sonlar:
    if son % 2 == 0:
        juftlar.append(son)
print(juftlar)

gap = "Dasturlash mantiqiy fikrlashni yaxshi rivojlantiradi"

gap = "Dasturlash mantiqiy fikrlashni yaxshi rivojlantiradi"
for soz in gap.split():
    if len(soz) > 6:
        print(soz)

O'zingizni sinang

a = [1, 2]
b = a
b.append(3)
print(len(a))