Satrlar bilan ishlash

Ismlar, xabarlar, manzillar, parollar — dasturlar doimo matn bilan ishlaydi. Python'da matn satr (str) deb ataladi. Bu darsda satrlarni birlashtirish, bo'laklarga ajratish va o'zgartirishni o'rganamiz.

Satr yaratish

Satr — qo'shtirnoq ichidagi belgilar ketma-ketligi. Bir necha qatorli matn uchun uchtalik qo'shtirnoq """ ishlatiladi:

shahar = "Samarqand"
maqol = """Ilm olish — igna bilan
quduq qazishdek gap."""
print(shahar)
print(maqol)

Birlashtirish va takrorlash

+ belgisi satrlarni bir-biriga yopishtiradi, * esa satrni takrorlaydi:

ism = "Aziz"
familiya = "Karimov"
toliq = familiya + " " + ism
print(toliq)
print("-" * 20)
print("Ha" * 3)

Karimov Aziz
--------------------
HaHaHa

+ o'z-o'zidan bo'sh joy qo'ymaydi — uni " " ko'rinishida o'zingiz qo'shishingiz kerak.

Satr uzunligi: len()

len() funksiyasi satrdagi belgilar sonini qaytaradi. Bo'sh joylar va tinish belgilari ham sanaladi:

print(len("Python"))
print(len("Salom, dunyo!"))
print(len(""))

6
13
0

Indekslar: bitta belgini olish

Satrdagi har bir belgining o'z tartib raqami — indeksi bor. Diqqat: dasturlashda sanash 0 dan boshlanadi! Belgini olish uchun o'zgaruvchi nomidan keyin kvadrat qavs ichida indeks yoziladi: soz[0].

soz = "Python"
print(soz[0])
print(soz[3])
print(soz[-1])
print(soz[-2])

P
h
n
o

Manfiy indekslar satrni oxiridan sanaydi: -1 — oxirgi belgi, -2 — oxiridan ikkinchisi. Bu satr uzunligini bilmasdan ham oxirgi belgini olishning qulay usuli.

Mavjud bo'lmagan indeksni so'rasangiz, Python IndexError beradi:

soz = "Python"
print(soz[6])

Kesmalar: satrning bir qismini olish

Kesma (inglizcha slice) satrning bir bo'lagini qaytaradi: soz[boshi:oxiri]. Bunda boshi indeksli belgi kiradi, oxiri esa kirmaydi.

soz = "Toshkent"
print(soz[0:4])
print(soz[4:8])
print(soz[:4])
print(soz[4:])
print(soz[-3:])
print(soz[::-1])

Tosh
kent
Tosh
kent
ent
tnekhsoT

• soz[:4] — boshidan 4-indeksgacha (boshi yozilmasa, 0 deb olinadi).
• soz[4:] — 4-indeksdan oxirigacha.
• soz[::-1] — butun satr teskari tartibda. Uchinchi raqam — qadam: -1 orqaga yurishni bildiradi.

Satrlarni o'zgartirib bo'lmaydi

Satr yaratilgandan keyin uning ichidagi belgini almashtirib bo'lmaydi:

soz = "Salom"
soz[0] = "K"

Buning o'rniga yangi satr yasaladi: soz = "K" + soz[1:]. Quyida ko'radigan barcha metodlar ham asl satrni o'zgartirmaydi, balki yangi satr qaytaradi.

Satr metodlari

Metod — muayyan turdagi qiymatga tegishli funksiya. U qiymatdan keyin nuqta qo'yib chaqiriladi: matn.upper(). Satrlarning eng foydali metodlari:

matn = "  Bugun havo juda issiq  "
print(matn.strip())
print(matn.upper())
print(matn.replace("issiq", "salqin").strip())
print(matn.count("u"))

Bugun havo juda issiq
  BUGUN HAVO JUDA ISSIQ
Bugun havo juda salqin
3

Metodlarni ketma-ket ham chaqirish mumkin: matn.strip().upper() — avval bo'sh joylar olinadi, keyin natija katta harflarga o'tkaziladi.

split() va join()

split() satrni bo'laklarga ajratib, ro'yxat qaytaradi (ro'yxatlarni 12-darsda o'rganamiz). Qavs ichida ajratuvchi belgini ko'rsatish mumkin. join() esa aksincha — bo'laklarni bitta satrga yig'adi:

sana = "18.10.2026"
qismlar = sana.split(".")
print(qismlar)

mevalar = "olma,anor,uzum"
print(mevalar.split(","))

print(" - ".join(["olma", "anor", "uzum"]))

['18', '10', '2026']
['olma', 'anor', 'uzum']
olma - anor - uzum

in — satr ichida bormi?

in kalit so'zi bir satr ikkinchisining ichida bor-yo'qligini tekshiradi va True yoki False qaytaradi:

xabar = "Ertaga dars soat 9:00 da boshlanadi"
print("dars" in xabar)
print("imtihon" in xabar)

f-satrlar: matnga qiymat joylash

O'zgaruvchilarni matnga joylashtirishning eng qulay usuli — f-satr. Qo'shtirnoq oldiga f harfi qo'yiladi, o'zgaruvchilar esa figurali qavs { } ichiga yoziladi:

ism = "Malika"
yosh = 16
print(f"Salom, {ism}! Siz {yosh} yoshdasiz.")
print(f"Kelasi yili {yosh + 1} yoshga to'lasiz.")

Salom, Malika! Siz 16 yoshdasiz.
Kelasi yili 17 yoshga to'lasiz.

Solishtiring: xuddi shu natijani + bilan olish uchun "Salom, " + ism + "! Siz " + str(yosh) + " yoshdasiz." deb yozish kerak bo'lardi. f-satr ancha qisqa va o'qilishi oson, u sonlarni ham o'zi matnga aylantiradi.

Sonlarni chiroyli ko'rsatish

Figurali qavs ichida ikki nuqtadan keyin format ko'rsatish mumkin:

narx = 1250000
pi = 3.14159265
print(f"{pi:.2f}")
print(f"{narx:,}")
print(f"{narx:,} so'm".replace(",", " "))

3.14
1,250,000
1 250 000 so'm

• :.2f — verguldan keyin 2 ta raqam qoldiradi.
• :, — minglik xonalarni vergul bilan ajratadi. O'zbekistonda minglar odatda bo'sh joy bilan ajratiladi, shuning uchun uchinchi qatorda vergullarni bo'sh joyga almashtirdik.

Mashqlar

ism = "   aLI vaLIyev  "

ism = "   aLI vaLIyev  "
print(ism.strip().title())

soz = "Python"

soz = "Python"
print(soz[::-1])

mahsulot = "Olma"
kg = 2.5
narx = 12000

mahsulot = "Olma"
kg = 2.5
narx = 12000
print(f"{mahsulot}: {kg} kg x {narx} so'm = {kg * narx:.0f} so'm")

Foydalanuvchi: aziz.karimov
Domen: mail.uz

pochta = "aziz.karimov@mail.uz"

pochta = "aziz.karimov@mail.uz"
qismlar = pochta.split("@")
print("Foydalanuvchi:", qismlar[0])
print("Domen:", qismlar[1])

salom = "Assalomu alaykum"

salom = "Assalomu alaykum"
print(salom.lower().count("a"))

O'zingizni sinang