Xatolar va ularni tuzatish

Har bir dasturchi — hatto eng tajribalisi ham — har kuni xato qiladi. Professionalni yangi boshlovchidan ajratib turadigan narsa xatosizlik emas, balki xatoni tez topib, tuzata olish. Bu darsda aynan shu mahoratni o'rganamiz.

Xatolarning uch turi

1. Sintaksis xatolari

Kod Python qoidalariga mos emas — qavs yopilmagan, ikki nuqta tushib qolgan, qo'shtirnoq yetishmaydi. Python bunday kodni umuman ishga tushirmaydi, darhol SyntaxError beradi. Bu eng oson tuzatiladigan xatolar: Python joyini aniq ko'rsatadi.

print("Dastur boshlandi")
if 5 > 3
    print("Besh uchdan katta")

E'tibor bering: birinchi qator ham bajarilmadi. Sintaksis xatosi bo'lsa, Python kodni boshlamasdanoq to'xtaydi.

2. Bajarilish paytidagi xatolar

Kod to'g'ri yozilgan, lekin bajarilayotganda imkonsiz ish uchradi: nolga bo'lish, yo'q faylni ochish, matnni songa aylantirish. Bunday xatolar istisno (inglizcha exception) deyiladi. Dastur xatoga yetguncha ishlaydi, keyin to'xtaydi:

print("Hisob boshlandi")
pul = 100000
odamlar = 0
print("Har biriga:", pul / odamlar)
print("Bu qator bajarilmaydi")

3. Mantiqiy xatolar

Eng ayyor xatolar. Dastur xatosiz ishlaydi, lekin noto'g'ri natija beradi. Python hech narsa demaydi — chunki u siz nima qilmoqchi ekaningizni bilmaydi:

a = 4
b = 5
c = 3
ortacha = a + b + c / 3
print("O'rtacha:", ortacha)

Natija 10.0 chiqdi, lekin 4, 5, 3 ning o'rtachasi 4 bo'lishi kerak! Sabab — amallar tartibi: faqat c 3 ga bo'lindi. To'g'risi: (a + b + c) / 3. Mantiqiy xatolarni topishning yagona yo'li — natijani diqqat bilan tekshirish.

Xato xabarini o'qish

Python xato haqida xabar berganda, u traceback («izni kuzatish») deb ataladigan hisobot chiqaradi. Uni qo'rqmasdan o'qishni o'rganing — u xatoni topishdagi eng yaxshi yordamchingiz:

def ortacha(sonlar):
    return sum(sonlar) / len(sonlar)

baholar = []
print(ortacha(baholar))

Traceback (most recent call last):
  File "<kod>", line 5, in <module>
    print(ortacha(baholar))
          ~~~~~~~^^^^^^^^^
  File "<kod>", line 2, in ortacha
    return sum(sonlar) / len(sonlar)
           ~~~~~~~~~~~~^~~~~~~~~~~~~
ZeroDivisionError: division by zero

Traceback'ni pastdan yuqoriga o'qing:

1. Oxirgi qator — eng muhimi: xato turi (ZeroDivisionError) va sababi (division by zero — «nolga bo'lish»).
2. Undan yuqorisi — xato aynan qayerda bo'lgani: 2-qator, ortacha funksiyasi ichida. ^ belgilari muammoli qismni ko'rsatadi.
3. Eng yuqorisi — bu funksiya qayerdan chaqirilgani: 5-qator.

Xulosa: bo'sh ro'yxat uzunligi 0, unga bo'lish mumkin emas. Yechim — ro'yxat bo'sh emasligini oldindan tekshirish.

Eng ko'p uchraydigan xatolar

try / except — xatolarni ushlash

Ba'zi xatolarni oldindan bilish mumkin. Masalan, foydalanuvchi son o'rniga harf yozishi mumkin. Bunday holatda dastur «yiqilib» qolmasligi uchun xatoni ushlab, o'zimiz hal qilamiz:

try:
    yosh = int(input("Yoshingiz: "))
    print("Kelasi yili", yosh + 1, "yoshda bo'lasiz")
except ValueError:
    print("Iltimos, yoshingizni raqam bilan yozing.")

Yoshingiz: o'n yetti
Iltimos, yoshingizni raqam bilan yozing.

Qanday ishlaydi:

1. Python try («urinib ko'r») blokini bajaradi.
2. Agar u yerda xato bo'lmasa — except bloki tashlab o'tiladi.
3. Agar ValueError yuz bersa — try blokining qolgan qismi bajarilmaydi, darhol except («istisno holda») blokiga o'tiladi. Dastur to'xtamaydi!

To'g'ri javob berilguncha so'rash

while True, try va break birgalikda foydalanuvchi to'g'ri son kiritguncha so'rab turadi. Bu juda ko'p ishlatiladigan andoza:

while True:
    try:
        son = int(input("Butun son kiriting: "))
        break                      # xato bo'lmasa, sikldan chiqamiz
    except ValueError:
        print("Bu butun son emas. Qaytadan urinib ko'ring.")

print("Rahmat! Siz", son, "kiritdingiz.")

Butun son kiriting: abc
Bu butun son emas. Qaytadan urinib ko'ring.
Butun son kiriting: 12.5
Bu butun son emas. Qaytadan urinib ko'ring.
Butun son kiriting: 7
Rahmat! Siz 7 kiritdingiz.

Bir nechta xato turi

Turli xatolar uchun turli except bloklarini yozish mumkin:

try:
    a = int(input("Bo'linuvchi: "))
    b = int(input("Bo'luvchi: "))
    print("Natija:", a / b)
except ValueError:
    print("Faqat butun son kiriting.")
except ZeroDivisionError:
    print("Nolga bo'lib bo'lmaydi.")

Xato xabarini olish

as yordamida xato haqidagi ma'lumotni o'zgaruvchiga olish mumkin:

mahsulotlar = {"non": 4000, "sut": 12000}
try:
    print(mahsulotlar["qatiq"])
except KeyError as xato:
    print("Topilmadi:", xato)

Xatolarni topish usullari

Xato xabari bo'lmasa (mantiqiy xato) yoki u tushunarsiz bo'lsa, quyidagi usullar yordam beradi:

1. Xabarni oxirigacha o'qing. Ko'pincha javob o'sha yerda yozilgan bo'ladi. Python hatto Did you mean...? («...demoqchimidingiz?») deb maslahat ham beradi.
2. print() bilan kuzating. Shubhali joylarga o'zgaruvchilar qiymatini chiqaradigan qatorlar qo'ying: print("DEBUG: x =", x, type(x)). Qiymat kutganingizdek emasligini ko'rgan joyingiz — xato atrofi.
3. Kichik qismlarga bo'ling. Dasturning yarmini izohga aylantirib, xato qaysi qismda ekanini aniqlang.
4. Qo'lda kuzating. 10-darsdagi kabi jadval chizib, har bir qadamda o'zgaruvchilar qiymatini qog'ozda yozing.
5. «O'yinchoq o'rdak» usuli. Kodingizni qatorma-qator kimgadir — hatto stol ustidagi o'yinchoqqa — ovoz chiqarib tushuntiring. Ko'pincha tushuntirish jarayonida xato o'zi ko'zga tashlanadi. Bu usul dasturchilar orasida jiddiy ravishda rubber duck debugging deb ataladi.
6. Internetdan qidiring. Xato xabarining oxirgi qatorini nusxalab, qidiruv tizimiga yozing. Siz bu xatoga duch kelgan birinchi odam emassiz — javob deyarli doim bor.
7. Dam oling. Bir soat xato qidirib topa olmasangiz, 10 daqiqa tanaffus qiling. Toza ko'z bilan qaraganda xato ko'pincha darhol ko'rinadi.

Mashqlar

narxlar = [4000, 5000, 6000]
jami = 0
for narx in narxlar
    jami += narx
print("Jami:", Jami)
print("O'rtacha:", jami / len(narxlar) + 1)

narxlar = [4000, 5000, 6000]
jami = 0
for narx in narxlar:
    jami += narx
print("Jami:", jami)
print("O'rtacha:", jami / len(narxlar))

def bolish(a, b):
    return a / b

print(bolish(10, 2))
print(bolish(1, 0))

def bolish(a, b):
    try:
        return a / b
    except ZeroDivisionError:
        return "Nolga bo'lib bo'lmaydi"

print(bolish(10, 2))
print(bolish(1, 0))

# Kodingizni shu yerga yozing

while True:
    try:
        son = int(input("Musbat son: "))
    except ValueError:
        print("Bu son emas")
        continue
    if son <= 0:
        print("Son musbat bo'lishi kerak")
        continue
    break

print("Kvadrati:", son ** 2)

Musbat son: besh
Bu son emas
Musbat son: -5
Son musbat bo'lishi kerak
Musbat son: 5
Kvadrati: 25

O'zingizni sinang