Funksiyalar

Biz allaqachon ko'p funksiyalardan foydalandik: print(), len(), input(), round(). Endi o'z funksiyalarimizni yaratamiz. Bu — oddiy skriptlardan haqiqiy dasturlarga o'tishdagi eng muhim qadam.

Funksiya — nomlangan kod bo'lagi

Funksiyalar uchta muammoni hal qiladi:

• Takrorlanishni yo'qotadi. 8-darsdagi kabisa yili tekshiruvini uch marta yozgandik. Funksiya bilan uni bir marta yozib, uch marta chaqiramiz.
• Kodni tartibga soladi. Katta dastur kichik, tushunarli bo'laklarga ajraladi.
• Nom beradi. kabisami(2024) uzun mantiqiy ifodadan ko'ra ancha tushunarli.

Funksiya yaratish: def

Funksiya def (inglizcha define — «aniqlash») kalit so'zi bilan yaratiladi:

def salomlash():
    print("Assalomu alaykum!")
    print("Darsimizga xush kelibsiz.")

salomlash()
salomlash()

Assalomu alaykum!
Darsimizga xush kelibsiz.
Assalomu alaykum!
Darsimizga xush kelibsiz.

• def dan keyin funksiya nomi, qavslar va ikki nuqta yoziladi.
• Funksiya tanasi — 4 bo'sh joy surilgan blok.
• def funksiyani faqat yaratadi, lekin bajarmaydi. Funksiya uni chaqirganda — nomi va qavslar yozilganda bajariladi: salomlash().

Parametrlar: funksiyaga ma'lumot berish

Funksiya qavslari ichida parametrlar — funksiya qabul qiladigan qiymatlar uchun nomlar yoziladi:

def salomlash(ism):
    print(f"Assalomu alaykum, {ism}!")

salomlash("Aziz")
salomlash("Dilnoza")

Assalomu alaykum, Aziz!
Assalomu alaykum, Dilnoza!

Funksiya chaqirilganda berilgan aniq qiymat ("Aziz") argument deyiladi. Chaqirilish paytida argument parametrga beriladi: birinchi chaqiruvda ism = "Aziz", ikkinchisida ism = "Dilnoza".

Bir nechta parametr

Parametrlar vergul bilan ajratiladi. Argumentlar ular bilan tartib bo'yicha moslashtiriladi:

def tanishtir(ism, shahar, yosh):
    print(f"{ism}, {yosh} yosh, {shahar}")

tanishtir("Jasur", "Namangan", 22)
tanishtir(shahar="Xiva", yosh=30, ism="Gulnora")

Ikkinchi chaqiruvda argumentlar nomi bilan berildi — bunda tartib muhim emas. Bu usul parametrlar ko'p bo'lganda kodni tushunarliroq qiladi.

Standart qiymatlar

Parametrga standart qiymat berish mumkin. Argument berilmasa, shu qiymat ishlatiladi:

def choy_buyurtma(soni, turi="ko'k choy"):
    print(f"{soni} choynak {turi}")

choy_buyurtma(2)
choy_buyurtma(1, "qora choy")

2 choynak ko'k choy
1 choynak qora choy

return — natija qaytarish

Hozirgacha funksiyalarimiz natijani ekranga chiqardi. Lekin ko'pincha funksiya natijani qaytarishi kerak — shunda uni o'zgaruvchiga saqlash, boshqa hisobda ishlatish mumkin bo'ladi. Buning uchun return ishlatiladi:

def kvadrat(x):
    return x * x

natija = kvadrat(7)
print(natija)
print(kvadrat(3) + kvadrat(4))

49
25

kvadrat(3) + kvadrat(4) qatorida Python avval ikkala funksiyani chaqiradi, ular 9 va 16 qaytaradi, keyin esa ular qo'shiladi. Funksiya chaqiruvini xuddi qiymatdek ishlatish mumkin — len("salom") kabi.

return va print — farqi nimada?

Bu yangi boshlovchilar eng ko'p adashadigan joy. Ikki funksiyani solishtiring:

def chiqaruvchi(a, b):
    print(a + b)

def qaytaruvchi(a, b):
    return a + b

x = chiqaruvchi(2, 3)
y = qaytaruvchi(2, 3)
print("x =", x)
print("y =", y)

5
x = None
y = 5

• print() natijani ekranga ko'rsatadi — odam uchun. Dastur bu natijadan keyin foydalana olmaydi.
• return natijani dasturga qaytaradi — uni saqlash va keyingi hisoblarda ishlatish mumkin.

return bo'lmagan funksiya None — «hech narsa» qaytaradi. Shuning uchun x ga None yozildi.

return funksiyani to'xtatadi

return bajarilishi bilan funksiya darhol tugaydi. Bu shartlar bilan juda qulay — 9-darsdagi baho qo'yish dasturini funksiyaga aylantiramiz:

def baho(ball):
    if ball >= 86:
        return 5
    if ball >= 71:
        return 4
    if ball >= 56:
        return 3
    return 2

for b in [95, 78, 60, 40]:
    print(f"{b} ball → {baho(b)}")

Bu yerda elif kerak emas: birinchi mos return funksiyani tugatadi, keyingi qatorlar bajarilmaydi.

Bir nechta qiymat qaytarish

Funksiya bir nechta qiymatni vergul bilan qaytarishi mumkin — aslida u kortej qaytaradi (13-dars), uni darhol ochib olamiz:

def statistika(sonlar):
    return min(sonlar), max(sonlar), sum(sonlar) / len(sonlar)

eng_kichik, eng_katta, ortacha = statistika([4, 8, 15, 16, 23, 42])
print("Eng kichik:", eng_kichik)
print("Eng katta:", eng_katta)
print("O'rtacha:", ortacha)

Mahalliy o'zgaruvchilar

Funksiya ichida yaratilgan o'zgaruvchilar (parametrlar ham) faqat shu funksiya ichida mavjud. Ular mahalliy (inglizcha local) o'zgaruvchilar deyiladi:

def hisobla():
    natija = 10 * 2
    return natija

hisobla()
print(natija)

NameError: funksiya tugashi bilan uning ichidagi natija o'zgaruvchisi yo'qoladi. Natija kerak bo'lsa, uni qaytarib, tashqarida saqlab oling: natija = hisobla().

Funksiyani hujjatlash

Funksiya nima qilishini uning birinchi qatoridagi uchtalik qo'shtirnoq ichida yozish odat tusiga kirgan. Bu hujjat satri (inglizcha docstring) deyiladi:

def kabisami(yil):
    """Yil kabisa yili bo'lsa True, aks holda False qaytaradi."""
    return (yil % 4 == 0 and yil % 100 != 0) or yil % 400 == 0

for yil in [2024, 1900, 2000, 2026]:
    print(yil, kabisami(yil))

11-darsda uch marta yozgan uzun ifodamiz endi bitta tushunarli nom ostida yashiringan. Funksiyalarning kuchi aynan shunda!

Funksiyalardan dastur yig'ish

Katta dasturlar kichik funksiyalardan yig'iladi. Har bir funksiya bitta ishni yaxshi bajaradi:

def maydon(eni, boyi):
    return eni * boyi

def kafel_soni(xona_maydoni, kafel_tomoni=0.3):
    bitta_kafel = kafel_tomoni * kafel_tomoni
    return round(xona_maydoni / bitta_kafel * 1.1)   # 10% zaxira bilan

def narx(soni, bittasi=8500):
    return soni * bittasi

m = maydon(4, 3.5)
k = kafel_soni(m)
print(f"Xona maydoni: {m} kv. m")
print(f"Kerakli kafel: {k} dona")
print(f"Taxminiy narx: {narx(k):,} so'm")

Mashqlar

def juftmi(n):
    pass   # shu qatorni o'zgartiring

print(juftmi(4))
print(juftmi(7))

def juftmi(n):
    return n % 2 == 0

print(juftmi(4))
print(juftmi(7))

def maksimum(a, b, c):
    pass

print(maksimum(3, 9, 5))
print(maksimum(-4, -1, -7))

def maksimum(a, b, c):
    eng_katta = a
    if b > eng_katta:
        eng_katta = b
    if c > eng_katta:
        eng_katta = c
    return eng_katta

print(maksimum(3, 9, 5))
print(maksimum(-4, -1, -7))

def soliq_bilan(narx, foiz=12):
    pass

print(soliq_bilan(100000))
print(soliq_bilan(100000, 15))

def soliq_bilan(narx, foiz=12):
    return round(narx * (100 + foiz) / 100)

print(soliq_bilan(100000))
print(soliq_bilan(100000, 15))

0 °C = 32.0 °F
10 °C = 50.0 °F
20 °C = 68.0 °F
30 °C = 86.0 °F
40 °C = 104.0 °F

# Kodingizni shu yerga yozing

def farengeyt(c):
    return c * 9 / 5 + 32

for c in range(0, 41, 10):
    print(f"{c} °C = {farengeyt(c)} °F")

def sozlar_soni(matn):
    pass

print(sozlar_soni("Bugun biz Python funksiyalarini o'rganyapmiz"))
print(sozlar_soni(""))

def sozlar_soni(matn):
    return len(matn.split())

print(sozlar_soni("Bugun biz Python funksiyalarini o'rganyapmiz"))
print(sozlar_soni(""))

O'zingizni sinang

def f(x):
    print(x * 2)

natija = f(5)
print(natija)